Tarih boyunca pek çok farklı medeniyetin uğrak noktası olan bu kıyı kenti isim kökeni bakımından araştırmacıları oldukça derin bir tartışma sahasına davet etmektedir. Çoğu zaman yüzeysel bir yaklaşımla Yunan kültürüne atfedilen kentin adı yapılan derinlemesine araştırmalar ve filolojik incelemeler neticesinde çok daha eski katmanlara işaret etmektedir. Karadeniz’in bu stratejik liman kentinin isminin nasıl evrildiği ve hangi dillerin süzgecinden geçerek günümüze ulaştığı meselesi sadece yerel bir tarih konusu değil aynı zamanda Anadolu’nun kadim halklarının izlerini sürmek adına da büyük önem taşımaktadır.
Amisos Kelimesinin Antik Dönemdeki İzleri Ve Mitolojik Bağlantılar
Şehrin bilinen en eski isimlerinden biri olan Amisos kelimesi genellikle klasik Yunan dönemiyle ilişkilendirilse de modern tarih yazımı bu durumun aksini kanıtlayan veriler sunmaktadır. Antik kaynaklarda sıkça zikredilen Amisos isminin aslında Helenistik dönemden çok daha önce bölgede yaşayan topluluklar tarafından kullanıldığı tahmin edilmektedir. Klasik Yunan dilinin kurallarına tam olarak uymayan bu kelime yapısı kentin isminin dışarıdan gelen kolonistler tarafından icat edilmediğini aksine var olan bir ismin Yunancaya uyarlandığını göstermektedir. Mitolojik anlatılarda ve erken dönem yerleşim kayıtlarında bu ismin kökeninin bölgedeki yerli halkların doğa olaylarına veya coğrafi özelliklere verdiği isimlerle bağlantılı olabileceği üzerinde durulmaktadır. Özellikle deniz kıyısındaki korunaklı yapısı ve verimli ovalarıyla birleşen bu isim zamanla fonetik bir değişim geçirerek farklı medeniyetlerin dillerinde kendine yer bulmuştur.
Yunan Tarihçilerinin Kabul Ettiği Palaskça Köken Tezi
Samsun isminin kökeni hakkındaki en çarpıcı iddialardan biri bu ismin aslında Palaskça olduğu yönündeki görüştür. Palasklar antik Yunan öncesinde Ege ve Anadolu topraklarında varlık gösteren ve bölgenin temel kültürel dokusunu oluşturan halklardan biri olarak bilinmektedir. Günümüzde pek çok tarafsız Yunan tarihçisi de Amisos kelimesinin saf bir Grekçe kelime olmadığını ve bu ismin Palaskça kökenli bir yer isminden türetildiğini açıkça kabul etmektedir. Bu durum kentin tarihini sadece birkaç bin yıl geriye değil Anadolu’nun en erken yerleşik düzenlerine kadar götürmektedir. Palaskça dillerinin yapısı incelendiğinde kelimenin kökündeki ses birleşimlerinin yerel bir aidiyeti temsil ettiği ve bölgenin denizle olan ilişkisini tanımladığı düşünülmektedir. Bu bilimsel kabul Batı merkezli tarih anlayışının aksine Anadolu kent isimlerinin çok daha derin ve yerli bir karakter taşıdığını bir kez daha ispatlar niteliktedir.
Samsun İsminin Dönüşüm Süreci Ve Fonetik Evrimi
Amisos isminden bugün kullandığımız Samsun kelimesine geçiş süreci dil bilimciler için oldukça ilgi çekici bir evrim sürecini temsil eder. Orta Çağ Bizans döneminde ve daha sonrasında bölgeye gelen Türk akıncıları döneminde ismin telaffuzu halk ağzında çeşitli değişimlere uğramıştır. Özellikle Yunanca telaffuzda kelimenin önüne gelen ve yön belirten eklerin zamanla kelimenin asıl gövdesiyle birleşmesi sık rastlanan bir Anadolu dil hadisesidir. "Eis Amisos" yani Amisos'a doğru ifadesindeki vurgunun zamanla "S Amisos" ve nihayetinde "Samsun" formuna evrildiği tezi en yaygın dilbilimsel açıklamalardan biridir. Bu durum sadece Samsun için değil İstanbul veya İzmir gibi pek çok kadim şehrin isim yolculuğunda da karşımıza çıkan bir kalıptır. Türklerin Anadolu’ya girişiyle birlikte bu isim artık yerleşik bir hal almış ve Osmanlı kayıtlarında da bu fonetik yapı tescillenerek günümüze kadar hiçbir köklü değişikliğe uğramadan ulaşmıştır.
Kültürel Miras Ve Şehir Kimliği Üzerindeki Etkileri
Bir şehrin isminin kökeni o şehrin kimliğinin en temel yapı taşıdır. Samsun örneğinde gördüğümüz bu isim çeşitliliği ve köken tartışmaları kentin aslında ne kadar büyük bir kültürel eritme potasına sahip olduğunu göstermektedir. İbrani efsanelerinden Palasklara Yunan kolonilerinden Selçuklu ve Osmanlı mirasçılarına kadar herkes bu ismin üzerine bir katman eklemiştir. Bugün Samsun modern bir metropol olarak büyümeye devam ederken isminin ardındaki bu tarihsel derinlik kentin turizminden sanatına kadar her alanda kendini hissettirmektedir. Şehrin sokaklarında yürürken sadece bir sahil kentinde değil aynı zamanda tarih öncesi dönemlerin sessiz tanıklığını yapan bir isim mirasının içinde dolaştığımızı fark etmek kentsel bilinci artıran en önemli unsurlardan biridir. Samsun isminin Palaskça veya diğer yerli dillerdeki kökenleri şehrin Karadeniz’in en köklü yerleşim birimlerinden biri olma vasfını perçinlemekte ve geleceğe taşınan bu isim mirası kentin sarsılmaz kimliğini oluşturmaktadır.
