Batı Karadeniz'in derin vadileri ve sarp dağları arasında yükselen Kastamonu şehri insanlık tarihi boyunca pek çok farklı isimle anılmış ve stratejik konumu nedeniyle devrin süper güçlerinin odak noktası haline gelmiştir. Bölgenin bilinen en eski sakinleri ve kültürel kökleri üzerine yapılan tarihsel araştırmalar kentin bugünkü ismine ulaşmadan çok önce oldukça farklı tanımlamalarla anıldığını ortaya koymaktadır. Özellikle Hitit metinlerinden Roma kayıtlarına kadar uzanan geniş bir arşiv taraması bu coğrafyanın sadece bir yerleşim yeri değil aynı zamanda savaşçı toplulukların kalesi olduğunu göstermektedir. Kastamonu ve çevresini kapsayan geniş havza antik dönemlerde dünya literatürüne Paflagonya adıyla girmiş ve bu isim yüzyıllar boyunca haritalardaki yerini korumuştur. Şehrin tarihsel kimliğini oluşturan bu kadim isimler bölgenin etnik yapısı ve o dönemki siyasi otoritelerin karakteri hakkında da önemli ipuçları sunmaktadır.
Savaşçı Gasların Mirası Ve Tumanna Yerleşkesinin Gizemi
Kastamonu'nun tarihsel köklerine inildiğinde karşılaşılan en çarpıcı topluluklardan biri hiç kuşkusuz Gaslardır. Sert karakterli, cengaver ve savaşçı kimlikleriyle tanınan Gaslar Hitit İmparatorluğu'na karşı verdikleri mücadelelerle tarih sahnesinde kendilerine yer edinmişlerdir. Bu savaşçı kavmin Kastamonu ve civarındaki illeri de kapsayan bölgede kurduğu en önemli şehirlerden birinin "Timonion" veya "Tumanna" olduğu tarihi kaynaklarda sıklıkla zikredilmektedir. Gasların sert doğası ve savunma odaklı yaşam biçimi kurdukları yerleşim birimlerinin mimarisine ve isimlerine de yansımıştır. Tumanna ismi Hitit yazılı belgelerinde sıklıkla geçen ve kuzeydeki bu dirençli bölgeyi tanımlayan bir terim olarak kabul edilmektedir. Bu isim kentin sadece fiziksel bir mekan olmadığını aynı zamanda dönemin en güçlü ordularına kafa tutan bir halkın kalesi olduğunu simgelemektedir.
Roma Döneminde Paflagonya Ve Bölgesel Kimliğin Şekillenmesi
Antik dünyanın en büyük imparatorluklarından biri olan Roma devrinde Kastamonu'nun içinde bulunduğu geniş havza "Paflagonya" veya o dönemki telaffuzuyla "Pophlaginia" olarak adlandırılmıştır. Paflagonya ismi sadece bir şehri değil kuzeyde Karadeniz, güneyde ise İç Anadolu bozkırlarına kadar uzanan devasa bir eyaleti tanımlamaktaydı. Romalılar bu coğrafyayı yönetirken yerel halkın karakterini ve coğrafyanın zorlu şartlarını göz önünde bulundurarak idari bir yapı kurmuşlardır. Paflagonya eyaletinin sınırları içerisinde yer alan Kastamonu bu dönemde ekonomik ve askeri bir merkez olarak önemini korumaya devam etmiştir. Roma kayıtlarında geçen bu isim bölgenin kültürel bütünlüğünü ifade ederken aynı zamanda kentin dünya ticaret yolları üzerindeki yerini de tescil etmiştir. Bugün bile arkeolojik kazılarda rastlanan Roma dönemi kalıntıları Paflagonya isminin bu topraklarda bıraktığı silinmez izleri gün yüzüne çıkarmaktadır.
Timonion İsminden Modern Kastamonu Telaffuzuna Geçiş
Zamanın akışı içerisinde yerel halkın dillerindeki değişim ve egemen güçlerin farklılaşması kentin isminin de evrilmesine neden olmuştur. Gaslar tarafından kurulan Timonion ismi ses yapısı itibarıyla zamanla farklı dillerin fonetik süzgecinden geçmiştir. Bizans döneminde bölgede hakimiyet kuran Komnenos hanedanının etkisiyle şehir "Kastra Kommen" yani Komnenosların Kalesi olarak anılmaya başlasa da antik dönemin Timonion ismi halkın belleğinde bir süre daha yaşamaya devam etmiştir. Tarihçiler Timonion isminin zamanla Kastamonu kelimesinin oluşumuna temel teşkil edip etmediği konusunda farklı görüşler ileri sürseler de bu ismin şehrin arkaik kimliğinin en güçlü halkası olduğu konusunda birleşmektedirler. Yerleşim yerlerinin isimlerindeki bu süreklilik ve değişim kentin ne kadar katmanlı bir tarihsel mirasa sahip olduğunun en açık göstergesidir.
Arkeolojik Bulgular Ve Yazılı Kaynaklarda İsim Sürekliliği
Kastamonu ve çevresinde yürütülen arkeolojik çalışmalar toprağın altından çıkan her bir sikke, kitabe veya seramik parçasının aslında bu isimlerin birer teyidi olduğunu göstermektedir. Timonion veya Tumanna olarak anılan bölgelerde bulunan Hitit ve Roma buluntuları kadim isimlerin sadece efsanelerden ibaret olmadığını bilimsel olarak kanıtlamaktadır. Yazılı kaynaklarda geçen bu eski isimler bölgenin o dönemdeki flora ve faunasıyla da uyum içindedir. Örneğin Paflagonya ismi çoğu zaman gür ormanlar ve avcı topluluklarla birlikte anılmaktadır. Bu durum coğrafyanın isminin aslında oranın yaşam biçiminden doğduğunu kanıtlar niteliktedir. Kastamonu bugün taşıdığı ismin gururuyla geçmişten gelen Tumanna ve Paflagonya gibi devasa mirasları omuzlarında taşımaya devam etmektedir. Bu isimlerin her biri şehrin genetik kodlarına işlenmiş birer mühür gibi kentin ruhunda varlığını sürdürmektedir.