Doğu Anadolu Bölgesi’nin en yüksek rakımlı ve en köklü geçmişe sahip merkezlerinden biri olan Kars tarih boyunca pek çok imparatorluğun askeri ve ticari odağında yer almıştır. Stratejik konumu nedeniyle Kafkasya ile Anadolu arasında bir köprü vazifesi gören bu serhat şehri antik çağlardan bu yana farklı dillerde ve kültürlerde çeşitli isimlerle anılmıştır. Kars isminin kökeni üzerine yapılan akademik araştırmalar ve antik yazarların notları şehrin sadece bir yerleşim yeri değil aynı zamanda bir medeniyetler kavşağı olduğunu kanıtlar niteliktedir. Günümüzde kullanılan Kars isminin binlerce yıllık bir evrimin sonucu olduğu bilinirken bu adın arkasında yatan hikayeler bizleri antik Yunan coğrafyacılarından Kafkas dillerinin derinliklerine kadar götürmektedir. Şehrin isimlendirilmesi sadece bir etiketleme süreci değil aynı zamanda bölgenin coğrafi yapısını ve savunma gücünü temsil eden sembolik bir anlam taşımaktadır.
Antik Çağ Yazarlarının Notlarında Kars Ve Khorzene Tanımlaması
Klasik antik dönemin en önemli bilim insanlarından biri olan Batlamyus eserlerinde bu bölgeyi tanımlarken günümüzdeki isme oldukça yakın olan Khorsa ifadesini kullanmaktadır. Bu isimlendirme bölgenin o dönemdeki yerel halkı veya coğrafi özellikleri ile ilişkilendirilmiş bir tınıya sahiptir. Öte yandan tarihin babası olarak bilinen ve coğrafya biliminin öncülerinden sayılan Strabon ise Kars ve çevresini içine alan geniş havzayı Khorzene olarak adlandırmıştır. Strabon’un bu tanımı sadece bir şehri değil aynı zamanda bir idari bölgeyi veya bir eyaleti temsil etmektedir. Antik metinlerde geçen bu isimler Kars’ın milattan önceki dönemlerde dahi dünya literatüründe kendine yer bulmuş önemli bir merkez olduğunu göstermektedir. Bu antik isimlerin zamanla bölgeye yerleşen halkların diliyle harmanlanarak bugünkü kısa ve öz haline ulaştığı düşünülmektedir.
Gürcü Kültürü Ve Kapı Kent Anlamındaki Karis Kalaki Söylencesi
Kars’ın Kafkasya ile olan derin bağları şehrin isimlendirme hikayelerinde Gürcü dilinin ve kültürünün de önemli bir pay sahibi olmasına yol açmıştır. Bölgedeki köklü rivayetlerden birine göre şehrin ismi Gürcüce bir tamlama olan Karis Kalaki deyiminden türetilmiştir. Gürcü dilinde kapı kenti veya giriş şehri anlamına gelen bu tabir Kars’ın coğrafi misyonunu harika bir şekilde özetlemektedir. Şehir Anadolu’nun Kafkasya’ya açılan ana kapısı olduğu için bu isimlendirme hem askeri hem de ticari bir gerçekliği yansıtmaktadır. Karis kelimesinin zamanla halk dilinde yuvarlanarak Kars formuna dönüştüğü ve şehrin savunma duvarlarını temsil eden kale kavramıyla bütünleştiği ifade edilmektedir. Bu teori bölgenin geçiş yolları üzerindeki stratejik önemini vurgulaması bakımından tarihçiler tarafından sıklıkla dile getirilmektedir.
Etimolojik Değişimlerin Sosyokültürel Etkileri Ve Halk İnanışları
Bir yerin ismi o yerin ruhunu yansıtır ve Kars ismindeki dönüşüm de bölgenin geçirdiği siyasi değişimlerin bir aynasıdır. İskitlerden Arsaklılara Selçuklulardan Osmanlılara kadar her hakimiyet dönemi şehrin ismindeki fonetik yapıyı kendi diline uydurmuştur. Ancak tüm bu değişimlere rağmen ismin temelindeki sert ve vakur tını korunmuştur. Halk arasındaki menkıbelere göre Kars ismi aynı zamanda bölgeye yerleşen bir Türk boyunun adından gelmektedir. Kar ve buz diyarı olması nedeniyle kış mevsiminin sertliğini simgeleyen bir kökten türediği de yerel inanışlarda yer bulmaktadır. Bu etimolojik çeşitlilik Kars’ın homojen bir yapıdan ziyade çok sesli ve çok kültürlü bir geçmişe sahip olduğunun en büyük göstergesidir. İsimlerin birbirini takip eden süreçlerde nasıl evrildiği kentin mimari yapısındaki katmanlarla paralel bir gelişim izlemiştir.
Bölgesel İsimlerin Modern Kent Kimliği İle Bütünleşmesi
Bugün dünya üzerinde Kars denildiğinde akla gelen serhat şehri kimliği binlerce yıllık bu isimlendirme mirasının üzerine inşa edilmiştir. Batlamyus’un Khorsa’sı veya Gürcülerin Karis Kalaki’si modern Türkiye Cumhuriyeti’nin Kars kenti olarak tarihsel yolculuğunu tamamlamıştır. Bu eski adlar sadece tozlu raflarda kalan kelimeler değil şehrin turizm potansiyelini ve kültürel derinliğini besleyen canlı kaynaklardır. Kars isminin kısalığı ve gücü şehrin sahip olduğu kale yapısı ve dirençli insan profiliyle uyum içerisindedir. Şehre gelen ziyaretçiler bu antik isimlerin gölgesinde yürürken aslında binlerce yıllık bir lügatin içerisinde yolculuk yaptıklarını hissetmektedirler. Tarihsel isimlerin günümüzdeki şehir bilinciyle harmanlanması kentin marka değerini artıran ve onu diğer Anadolu şehirlerinden ayıran en belirgin özelliklerden biri olmaya devam etmektedir.
