Mezopotamya’nın kuzey ucunda yer alan ve Türkiye’nin en genç şehirlerinden biri olmasına rağmen kökleri binlerce yıllık bir geçmişe uzanan Batman tarih boyunca pek çok farklı isim ve idari statü ile anılmıştır. Bugün modern bir sanayi kenti olarak bilinen bölgenin isimlendirme süreci sadece basit bir tabela değişikliğinden ibaret olmayıp aynı zamanda coğrafi bir kimlik arayışının ve yer altı kaynaklarının keşfiyle gelen bir devrimin yansımasıdır. Batman’ın bugünkü idari sınırlarının merkezini oluşturan yerleşim birimi on dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren resmi kayıtlarda küçük bir köy olarak geçmekteydi. Bu köyün isminin modern bir şehre dönüşme yolculuğu bölgenin kaderini değiştiren petrol arama çalışmaları ve coğrafi unsurların yeniden keşfedilmesiyle doğrudan ilişkilidir. Özellikle bölge halkının hafızasında tazeliğini koruyan eski isimler kentin bugünkü modern yapısının altında yatan kadim katmanları anlamak açısından büyük bir önem arz etmektedir.
Kadim Yerleşim Birimi Olarak İluh Köyü Ve Sosyal Yapısı
Batman şehir merkezinin çekirdeğini oluşturan asıl yerleşim birimi bin dokuz yüz elli yılına kadar resmi literatürde İluh Köyü olarak geçmekteydi. O dönemde Siirt iline bağlı mütevazı bir yerleşim yeri olan İluh hayvancılık ve tarımla uğraşan yerel bir nüfusa ev sahipliği yapıyordu. Köyün ismi bölgedeki pek çok tarihi kaynakta ve eski tapu kayıtlarında bu haliyle zikredilmekteydi. İluh ismi sadece bir yerleşim adını değil aynı zamanda petrol öncesi dönemin sakin ve durağan yaşam biçimini de temsil ediyordu. Coğrafi olarak yüksekçe bir tepe üzerine kurulu olan bu köy çevresindeki geniş ovalara hakim bir noktada bulunuyordu. Zamanla sanayileşme hareketlerinin başlamasıyla birlikte bu küçük köyün adı kentsel gelişimin hızı karşısında yetersiz kalmaya başlamış ve idari bir isim değişikliği zorunlu hale gelmiştir. Halk arasında hala bazı yaşlı kuşaklar tarafından anılan bu isim kentin köklü geçmişine dair en somut bağlardan biri olarak varlığını sürdürmektedir.
Orta Çağdan Günümüze Uzanan Batman İsminin Yeniden Doğuşu
İsim değişikliği süreci bin dokuz yüz elli yılına gelindiğinde dönemin idari kararlarıyla resmiyet kazandı. İluh Köyü’nün ismi bu tarihte terk edilerek bölgenin en büyük coğrafi unsuru olan Batman Çayı ile bütünleştirilmiştir. İlginç olan nokta ise Batman adının aslında bölge için yeni bir isim olmamasıdır. Tarihsel araştırmalar Batman isminin Orta Çağdan itibaren bu bölgedeki akarsular ve belirli yerleşim yerleri için kullanıldığını göstermektedir. Bin dokuz yüz elli yılında yapılan bu değişiklik aslında tarihsel bir ismin modern bir idari yapıya tekrar kazandırılması operasyonu olarak nitelendirilebilir. Batman Çayı’nın debisi ve bölgeye kattığı bereket bu ismin yerel hafızada zaten güçlü bir yere sahip olmasını sağlamıştı. Böylece İluh ismi yerini hem tarihsel derinliği olan hem de modern Türkiye’nin sanayi hedefleriyle uyumlu olan Batman ismine bırakmıştır. Bu değişim kentin bir köyden bir sanayi metropolüne dönüşeceğinin de ilk resmi habercisi olmuştur.
Petrolün Keşfi Ve İdari Değişikliklerin Ekonomik Temelleri
Batman isminin kalıcı hale gelmesinde ve İluh isminin kullanımının hızla terk edilmesinde bölgede bulunan petrol yataklarının etkisi göz ardı edilemez. Bin dokuz yüz kırklı yılların sonunda Raman Dağı’nda petrolün bulunmasıyla birlikte bölgeye devasa yatırımlar yapılmaya başlanmıştır. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın tesislerinin kurulmasıyla birlikte İluh Köyü bir işçi ve mühendis akınına uğramıştır. Bu hızlı demografik değişim yerleşimin köy statüsünden ilçe statüsüne yükseltilmesini gerekli kılmıştır. Bin dokuz yüz elli beş yılında ilçe olan yerleşim birimi artık tamamen Batman adıyla anılmaya başlanmıştır. İsmin değişmesi sadece kağıt üzerinde kalmamış aynı zamanda kurulan rafineriler sosyal tesisler ve modern konut projeleriyle yeni bir kent kimliği inşa edilmiştir. Batman ismi bu dönemden itibaren petrolle özdeşleşen ve gelişmeyi simgeleyen bir marka haline dönüşmüştür. Sanayileşme dalgası eski isimlerin yerini modern ve kapsayıcı bir kimliğe bırakmasına zemin hazırlamıştır.
Coğrafi Kimlik İle Tarihsel Sürekliliğin Buluşması
Batman isminin kökenine dair tartışmalar her ne kadar Orta Çağa kadar uzansa da modern kentin bu ismi alması tam bir coğrafi entegrasyon örneğidir. Şehrin hemen yanından akan Batman Çayı’nın ismiyle kentin isminin birleşmesi bölgedeki coğrafi bütünlüğün korunmasını sağlamıştır. Tarihsel süreç içerisinde Elmedina gibi antik kentlerin de bulunduğu bu coğrafyada isimlerin değişmesi bölgenin stratejik öneminin her dönemde farklı bir odakta toplandığını göstermektedir. İluh Köyü’nden Batman iline uzanan bu yetmiş yılı aşkın serüven Türkiye’nin bölgesel kalkınma tarihinin bir özeti gibidir. Bugün Batman sadece bir isim değil aynı zamanda sanayi kültür ve tarihin harmanlandığı büyük bir cazibe merkezidir. Eski ismin terk edilişi geçmişin tamamen silinmesi anlamına gelmemiş aksine tarihsel Batman isminin modern şehircilik anlayışıyla yeniden canlandırılmasına vesile olmuştur. Kentin hafızasında yer eden bu isim dönüşümü Batman’ın her daim yenilenen ve büyüyen dinamik yapısının en güçlü göstergelerinden biri olarak kabul edilmektedir.