Helenistik Dönem’den Bizans’a uzanan tarihiyle Lyrboton Kome, Antalya’nın kültürel ve ekonomik mirasında önemli bir yer tutuyor.
Lyrboton Kome, Antalya kent merkezinin kuzeydoğusunda, Kepez ilçesi Varsak Mahallesi’nin sırtını yasladığı dağın tepesinde konumlanmıştır. Helenistik Çağ’dan Ortaçağ’a kadar yerleşim görmüş bu antik kent, Perge yazıtlarında “Elaibaris” (zeytin çiftliği) olarak da anılır ve esas olarak büyük bir zeytinyağı üretim köyü niteliği taşır. Yapıda, Roma ve Bizans dönemlerinden kalma kalıntılar ön planda olsa da Helenistik Dönem’de de iskân gördüğü kabul edilmektedir.
Tarih ve Yönetim Yapısı
Lyrboton Kome’nin tarihçesi hakkında detaylı bilgiler sınırlı olsa da, M.S. II. yüzyıldan itibaren bir komarkhes (köy yöneticisi) tarafından idare edildiği ve Perge’ye bağlı kome (köy) statüsünde olduğu bilinmektedir. Bizans Dönemi boyunca da yerleşim devam etmiştir. Bölgede görülen zeytinyağı işliklerinin yoğunluğu, kentin ekonomik önemini ve yüksek üretim kapasitesini açıkça göstermektedir.
Via Sebaste ve Ekonomik Önemi
Döşemealtı’ndan Perge’ye uzanan Via Sebaste – İmparator Yolu, Lyrboton Kome’den geçmektedir. Sahildeki büyük kentlerin, özellikle Perge’nin kalkınmasında, Lyrboton Kome’nin üretiminden elde edilen gelirlerin büyük katkısı olmuştur. Örneğin, Demetrios kardeşler tarafından Perge’ye dikilen taklar, bu gelirler sayesinde inşa edilmiştir.
Zeytinyağı Depolama ve Arete’nin Mirası
Kentin en önemli kalıntılarından biri, zeytinyağı koruma-depolama kulesidir. “Arete” adıyla bilinen 2 katlı bu kule, Demeter Rahibesi Arete tarafından kendi parasıyla yaptırılmış ve İmparator Domitian ile Perge Artemisi’ne adanmıştır. Arete’nin kızı Kille’nin oğlu Mouas tarafından vakfedilen zeytinlikler ve yazıtlar, üretimde sürdürülebilirliği ve aile vakfının katkısını ortaya koyar.
Kültürel ve Tören Yaşamı
Yazıtlar, Apollon’a ithaf edilen bir festivalin 9. ayın 3. gününde kutlandığını gösterir. Bu, zeytin ve zeytinyağının yerleşim için ne kadar merkezi bir öneme sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Kentte ayrıca çok sayıda sarnıç, 80’in üzerinde mezar, 2 katlı konutlar, küçük bir hamam, 4 kilise ve işlevi belirsiz başka yapılar da bulunur.
Lyrboton Kome, Antalya’nın Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine ışık tutan, ekonomik ve kültürel açıdan zengin bir antik yerleşimdir. Zeytinyağı üretimi ve tapınak kültü ile birleşen bu miras, bölgenin tarihini anlamak için eşsiz bir kaynaktır.